Levent Barış Biçer

Bir varmış bir yokmuş… Zamanın henüz ağır aktığı, denizlerin haritalardan daha büyük olduğu çağlarda, Zenon adında Kıbrıslı bir tüccar yaşarmış. Bugünün insanları nasıl daha iyi bir hayatın, daha büyük fırsatların ve daha parlak yarınların peşinden şehirler, ülkeler ve hatta kıtalar değiştiriyorsa, Zenon da aynı umutlarla denize açılmış. Limanlar onun için yalnızca durak, ufuklar ise henüz ulaşılmamış vaatlermiş.

Rotasını Atina’ya çeviren Zenon’un gemisinin ambarları, Fenike’nin en değerli hazinelerinden biri olan meşhur erguvan boyalarıyla doluymuş. O boyalar ki sıradan kumaşlara değil, kralların omuzlarına dokunurmuş. Erguvan rengi o günlerde yalnızca zenginlerin ve soyluların ulaşabildiği; gücün, servetin ve ayrıcalığın sessiz diliymiş. Ama Zenon’un gemisinde yalnızca ticaret malları değil, umutlar da taşınıyormuş. İnsan, çoğu zaman en ağır yükünü görünmeyen yerlerde taşır; Zenon’un gemisinde de hayalleri, kendisi için kurduğu gelecek, henüz gerçekleşmemiş başarılarının gölgesi ve hayatın ona borçlu olduğunu sandığı yarınlar varmış.

Fakat hayatın kendine özgü bir dili vardır; insan plan yaparken o bazen bambaşka bir hikâye yazarmış. Derken deniz konuşmaya karar vermiş. Attika kıyılarına yaklaşırken gökyüzü karararak kendi içine kapanmış, ufuk çizgisi silinmiş. Rüzgâr önce fısıldamış, sonra bağırmış ve korkunç bir fırtına kopmuş. Dalgalar gökyüzüne yükselmiş, suyla gökyüzünü birbirinden ayırmak imkânsız hale gelmiş. Rüzgârın gemiyi bir oyuncak gibi savurduğu, direklerin çatırdayıp insanların dualarının uğultuya karıştığı saatler süren mücadelenin ardından gemi parçalanarak denizin karanlığına gömülmüş. Deniz, kendisine ait olanı geri almış.

Sabah olduğunda ortada ne ticaret kalmış ne servet ne de gelecek hesapları… Yalnızca kıyıya vurmuş yorgun bir adam varmış: Zenon.

Zenon hayatta kalmıştı ama bazen insanın yaşaması, her şeyini kaybettiği gerçeğini değiştirmez. Kumların üzerinde otururken denize uzun uzun bakmış, belki de ilk kez hiçbir şey düşünmeden. Çünkü bazı kayıplar insanın zihnindeki bütün sesleri susturur. O gün denizin dibine yalnızca bir gemi, yılların emeği ve kurulan düzen inmedi; bir kimlik gömüldü. İnsan bazen kendisini sahip olduklarıyla karıştırır; parası kadar güçlü, makamı kadar değerli, alkışlandığı kadar önemli olduğuna inanır. Sonra hayat gelir, tek bir dalgayla bütün süsleri söker ve geriye kalan kişiyi sessizce insanın önüne bırakır. Hayat o gün Zenon’a şu soruyu sormuştu: “Elindeki her şeyi kaybetsen, geriye kim kalır?”

Zenon işte o gün kendisiyle ilk kez karşılaşmıştı ve gerçek yolculuğu o anda başladı.

Atina’ya vardığında artık zengin bir tüccar değildi; ceplerinde servet değil, büyük bir boşluk taşıyordu. Fakat boşlukların da kendine özgü bir bereketi vardır; dolu eller yeni şeyler tutamaz. Zihninde cevaplanmayı bekleyen bir soruyla yürürken yolu küçük bir kitapçı dükkânına düştü. Yağmur yağıyor mu ya da güneş mi yakıyordu, bunu kimse bilmiyor; tarih büyük olayları kaydeder, insan ruhunu değiştiren küçük anları değil. Fakat o dükkânda bir şey oldu; bir sayfa açıldı, filozofların eserleriyle karşılaştı ve görünmez bir kapı aralandı. Zenon o kapıdan içeri girdi.

Çünkü insan bazen bütün kapıların kapandığını sandığında hayat ona hiç fark etmediği bir pencere gösterir. Zenon da kaybettiği servetin peşinden gitmek yerine kaybedilemeyecek şeylerin peşine düştü: bilgelik, karakter, erdem ve zihinsel dayanıklılık. Yıllar boyunca filozofların peşinden yürüdü, öğrendi, düşündü ve soruların cevaplardan daha değerli olduğunu gördü. Bilginin yalnızca aklı değil, insanın karakterini de şekillendirdiğini anladığında, kaybettiği servetin yerini başka bir zenginlik almıştı.

Sonunda Atina’daki Stoa Poikile adlı sütunlu galeride ders vermeye başladı. Artık ambarlarında mallar değil, fikirler taşıyordu ve bu fikirler erguvan boyalarından çok daha uzun ömürlü çıkacaktı. Zamanla onun öğretileri bulunduğu yerin adını aldı: Stoacılık.

Bu öğretinin merkezinde, insanın hayatını değiştirebilecek kadar sade ama sarsılmaz bir fikir vardı: Bazı şeyler bizimdir, bazıları ise değildir. Hayatta kontrol edebildiklerimiz ve kontrol edemediklerimiz vardır. Rüzgâr bizim değildir, onu kontrol edemezsin. Dalgalar bizim değildir. Geçmiş bizim değildir, onu değiştiremezsin. İnsanların ne düşüneceğini yönetemezsin. Yarının sana ne getireceğini bilemezsin. Ama verdiğimiz cevap, bugün nasıl davranacağımızı seçmek… İşte o tamamen bize aittir ve özgürlük tam da burada başlar. Zenon bunu kitaplardan öğrenmedi, bizzat denizden öğrendi. Çünkü bazı öğretmenler konuşur, bazıları ise her şeyi alıp gider.

Zenon yıllar sonra yaşadığı felaketi hatırladığında şöyle diyecekti:

“İnsan için önemli olan, başına gelenler değil; uğradığı kaza ve talihsizliklere nasıl dayandığıdır.”

Bu söz yalnızca bir filozofun teorik düşüncesi değildi; fırtınanın ortasında her şeyini kaybetmiş bir insanın gerçeği, küllerin içinden çıkarılmış bir hatıraydı. Zaten tarihe yön veren büyük insanlar çoğu zaman başarılarının ışığında değil, çelişkilerinin, kayıplarının ve kırıldıkları yerlerin içinde şekillenir ve büyürler. Çatlamayan toprak suyu içine alamaz, kırılmayan kabuk yeni bir hayata yer açamaz. İnsan ruhu da böyledir. Onları farklı yapan şey hiç düşmemiş olmaları değildir; düşmelerine rağmen yeniden ayağa kalkmayı öğrenmiş olmalarıdır. Bazıları yaşadığı acıyı sadece bir yara olarak saklar; bazıları ise aynı yarayı bir pencereye, bir pusulaya dönüştürür ve oradan daha geniş bir gökyüzü görür. Zenon ikinci yolu seçmişti.

İşte gerçek dönüşüm burada başlar. Çünkü insanın en büyük yolculuğu bazen şehirler ya da kıtalar arasında değil, kendi içine doğru yaptığı yolculuktur. O yolculukta dış dünyanın gürültüsü azaldıkça, insan kendi sesini daha net duymaya başlar. Ve bir gün, haritalarda bulunmayan sessiz bir ülke keşfeder kendi içinde. Övgülere ihtiyaç duymayan, kayıplardan korkmayan, yalnızlıktan ürkmeyen, korkunun sustuğu ve değişimlerin ortasında özünü koruyabilen bir iç dünya… Stoacılar buna ruhun özgürlüğü derdi. Kalabalıklar içinde yalnız kalabilmek, yalnızlık içinde kendi başına kendi içinde kalabalık olabilmek ve bütün fırtınalara rağmen iç pusulasını kaybetmemek… Belki de gerçek güç budur.

Bazıları bütün ömrünü dünyayı dolaşarak geçirir, bazıları ise bir gün kendi içine varır. Gerçek yolculuk hangisidir, bunu ancak deniz bilir.

Belki de bu yüzden Zenon’un hikâyesi iki bin yıldır anlatılıyor. Çünkü aslında bu, bir filozofun ya da bir gemi kazasının hikâyesi değil; hepimizin hikâyesidir. Hepimizin farklı denizlerde yol alan farklı gemileri var. Farklı yükler taşıyoruz, farklı hayaller kuruyoruz. Kiminin gemisi büyük, kimininkinin ambarı altın dolu; kiminin ise yalnızca umutları var. Ama deniz hiçbirimize ayrıcalık tanımıyor, hiçbirimiz fırtınalardan muaf değiliz. Bir gün mutlaka rüzgâr sertleşiyor, ufuk kararıyor ve hayat elimizden tutup bizi alıştığımız kıyıların dışına fırlatıyor.

İşte o anlarda anlıyoruz ki, asıl mesele fırtınadan kaçmak değil, fırtınadan geçerken kendini kaybetmemekmiş. Önemli olan dalgaların ne kadar yükseldiği değil, kıyıya ulaştığımızda içimizde neyi koruyabildiğimizdir. Ve hayatın en büyük başarısı, her şey yolundayken güçlü görünmek değil; her şey dağıldığında özünü kaybetmemektir.

Zamanı durduran insanların, anlamlı eylemlerin ve unutulmaz anların konuğu olmanız; her kaybın içinde yeni bir anlam, her fırtınanın ardında yeni bir ufuk bulmanız dileğiyle… Çünkü bazen insanın başına gelen en büyük felaket, onu olması gereken kişiye dönüştüren en değerli hediyedir.